Các dạng bào chế dược phẩm

Dạng bào chế là sản phẩm cuối cùng của quá trình bào chế trong đó dược chất được pha chế và trình bày dưới dạng thích hợp để đảm bảo an toàn hiệu quả, thuận tiện cho người dùng, dễ bảo quản và giá thành hợp lý Có nhiều dạng bào chế, mỗi dạng đều có ưu, nhược điểm riêng. Dưới đây là một số dạng bào chế dược phẩm thường dùng.

1. Thuốc bột (Powder)

Thuốc bột là dạng thuốc rắn, gồm các hạt nhỏ, khô tơi, có độ mịn xác định, có chứa một hay nhiều loại dược chất. Thuốc bột có thể dùng để uống, để pha tiêm hay để dùng ngoài.

Ưu điểm:

– Kỹ thuật bào chế đơn giản, không đòi hỏi trang thiết bị phức tạp, dễ đóng gói và vận chuyển. Dược chất dễ ổn định, thích hợp với các dược chất dễ bị thủy phân, dễ bị oxy hóa, dễ biến chất trong quá trình sản xuất và bảo quản.

– Có diện tích tiếp xúc môi trường hòa tan lớn, thuốc bột dễ giải phóng dược chất do đó sinh khả dụng cao.

Nhược điểm: 

Dễ hút ẩm, không thích hợp với các dược chất có mùi vị khó chịu và kích ứng niêm mạc đường tiêu hóa, trẻ em khó uống thuốc.

2. Viên nén (Tablet)

Viên nén là dạng thuốc rắn, mỗi viên là một đơn vị phân liều, dùng để uống, nhai, ngậm, đặt hoặc hòa với nước để uống, để súc miệng, để rửa…. Viên nén chứa một hoặc nhiều dược chất, có thể thêm các tá dược được nén thành khối hình trụ dẹt; thuôn hoặc các hình dạng khác.

Ưu điểm

– Đã phân liều tương đối chính xác

– Gọn nhẹ, dễ dàng vận chuyển và mang theo người

– Dễ che dấu mùi vị khó chịu của dược chất

– Dược chất ổn định, tuổi thọ dài hơn dạng thuốc lỏng

– Diện sử dụng rộng: có thể nuốt, nhai, ngậm, cấy, pha thành dung dịch, hỗn dịch hay chế thành dạng tác dụng kéo dài

– Người bệnh dễ sử dụng

Nhược điểm:

– Sau khi dập thành viên, diện tích bề mặt tiếp xúc bị giảm do đó nếu bào chế không tốt sẽ làm giảm sinh khả dụng của thuốc

– Sinh khả dụng của viên nén thay đổi thất thường do trong quá trình bào chế, có rất nhiều yếu tố tác động đến độ ổn định của dược chất và khả năng giải phóng dược chất của viên như: độ ẩm, nhiệt độ, tá dược, lực nén,…

– Khó sử dụng cho những bệnh nhân khó nuốt, nhất là người cao tuổi và trẻ em và khi viên nén có khối lượng lớn

3. Viên sủi (Effervescent tablet)

Viên sủi là một loại viên nén khi dùng chuyển thành dạng lỏng (dung dịch hoặc hỗn dịch) để uống hoặc dùng ngoài. Đây là dạng bào chế khắc phục các nhược điểm của viên nén.Tá dược tạo sủi thường là muối kiềm và acid hữu cơ, giải phóng khí COkhi hòa tan vào nước . Trong khoảng thời gian ngắn (dưới 5 phút), viên sủi được hòa tan hoàn toàn trước khi đưa vào cơ thể theo đường uống, do đó lượng khí CObay hơi gần như hoàn toàn nên không ảnh hưởng đến dạ dày.

Ưu điểm:

– Tác dụng nhanh, tăng sinh khả dụng do dược chất được giải phóng, hòa tan sẵn trước khi uống.

– Người dùng sẽ dễ dàng sử dụng hơn, nhất là các đối tượng khó nuốt, trẻ em, người cao tuổi

– Giảm kích ứng đường tiêu hóa do dược chất được pha loãng trước khi uống, tạo thành dạng dung dich hoặc hỗn dịch

– Thuốc đã được chia liều chính xác

– Có thể phối hợp nhiều thành phần có hoạt tính

– Phối trộn được hương vị giúp bệnh nhân giảm được nỗi lo sợ khi sử dụng thuốc

Hiện nay, rất nhiều người lo sợ viên sủi ảnh hưởng tới dạ dày. Tuy nhiên trên thị trường có nhiều thuốc điều trị bệnh viêm loét dạ dày được bào chế dạng viên sủi như Ranitidin, Cimetidin để tăng tác dụng điều trị bệnh.

Nhược điểm: 

Quy trình sản xuất và bảo quản rất khắt khe, đòi hỏi những yêu cầu về nguyên liệu, máy móc trang thiết bị hiện đại, chi phí đầu tư cao; phải được bào chế và bảo quản trong điều kiện tránh ẩm.

>>> Xem thêm: Sản phẩm Nano Curcumin hỗ trợ giảm các triệu chứng viêm loét dạ dày, trào ngược dạ dày thực quản

4. Viên nang (Capsule)

Là dạng thuốc chứa một hay nhiều hoạt chất trong vỏ nang cứng hay nang mềm với nhiều kiểu dáng và kích thước khác nhau. Vỏ nang được làm từ gelatin và có thể thêm các chất phụ gia không gây độc cho cơ thể người.Gồm thuốc nang cứng và nang mềm:

  • Thuốc nang cứng có vỏ nang gồm hai phần hình trụ lồng khít vào nhau, mỗi phần có một đầu kín, đầu kia hở. Thuốc đóng nang thường ở dạng rắn (bột hay cốm)
  • Thuốc nang mềm có vỏ nang dẻo dai do ngoài gelatin còn một tỷ lệ lớn chất hóa dẻo. Thuốc đóng nang thường là các chất lỏng, dung dịch dầu, hỗn dịch, bột nhão.

Ưu điểm:

– Viên nang là dạng viên dễ uống, dễ nuốt và có màu sắc phong phú hơn dạng viên nén.

– Dược chất đóng vào viên nang có thể ở nhiều dạng: bột, cốm, vi hạt, vi nang, viên nang nhỏ, viên nén hoặc phối hợp các dạng trên trong cùng một vỏ nang.

– So với viên nén, viên nang là dạng thuốc tương đối dễ nghiên cứu xây dựng công thức.

– Dễ triển khai sản xuất ở các quy mô khác nhau, có thể sử dụng các máy đóng nang thủ công trong quy mô nhỏ và các mày đóng nang bán tự động và tự động trong quy mô lớn.

Nhược điểm: 

Các dược chất kích ứng niêm mạc thường không nên đóng nang vì sau khi vỏ nang rã sẽ tập trung nồng độ thuốc cao tại nơi giải phóng thuốc.

5. Dung dịch (Solution)

Dung dịch thuốc là những chế phẩm lỏng, được điều chế bằng cách hóa tan một hoặc nhiều dược chất, trong một dung môi hoặc hỗn hợp dung môi. Dung dịch thuốc có thể dùng trong hoặc dùng ngoài.

Ưu điểm:

Khi sử dụng dạng dung dịch dược chất được hấp thu nhanh hơn so với các dạng thuốc rắn vì trong dạng thuốc rắn, dược chất phải trải qua giai đoạn hòa tan trong dịch cơ thể.

Nhược điểm:

Trong dung dịch thuốc, dược chất thường có độ ổn định kém. Các phản ứng thủy phân, oxy hóa, phản ứng tạo phức, cũng như sự phát triển của vi khuẩn, nấm mốc, có thể là nguyên nhân phân hủy dược chất.

Một số dung dịch thuốc uống như dung dịch thuốc nước, siro (tỷ lệ đường cao 56 – 64%)

6. Thuốc tiêm (Injection)

Thuốc tiêm là những chế phẩm vô khuẩn, có thể là dạng dung dịch, hỗn dịch, nhũ tương hoặc bột khô khi tiêm mới pha lại thành dung dịch hoặc hỗn dịch để tiêm vào cơ thể theo những đường tiêm khác nhau

Ưu điểm:

– Thuốc được tiêm trực tiếp vào máu (tiêm tĩnh mạch, động mạch) hoặc trực tiếp vào cơ quan đích do đó cho đáp ứng sinh học tức thì .

– Thích hợp với các dược chất bị phân hủy bởi đường tiêu hóa hoặc kém hấp thu.

– Dùng thuốc đường tiêm cho phép kiểm soát liều lượng chính xác hơn.

Hạn chế:

– Yêu cầu cao về độ vô khuẩn và tinh khiết, không gây tai biến cho người sử dụng do đó phải có đầy đủ các điều kiện về cơ sở vật chất và phương tiện kỹ thuật cũng như trình độ chuyên môn cho bào chế, sản xuất thuốc tiêm .

– Chỉ những người có trình độ chuyên môn y học nhất định mới được phép tiêm thuốc cho người bệnh.

Tài liệu tham khảo: